Południca w folklorze, czyli demon południa i letnich pól
W samo południe, w lipcu lub sierpniu, gdy słońce świeci najmocniej, na polach miała się pojawiać biała postać. Południca w folklorze to jedna z najbardziej charakterystycznych zjaw związanych z latem i żniwami. Kim była południca, jak ją opisywano i dlaczego opowieść o niej przetrwała do dziś? W naszym artykule przyglądamy się wierzeniom ludowym, w których południca występuje jako demon południa.
Czym jest południca w wierzeniach ludowych?
Południca to demon południa ze słowiańskich wierzeń, mocno zakorzeniony w tradycji polskiej. Opisywano ją jako wysoką, bladą, szczupłą kobietę z rozpuszczonymi włosami, ubraną w długą białą szatę. Wierzono, że pojawia się w samo południe, gdy słońce świeci najmocniej, szczególnie w czasie żniw. Dlatego właśnie południca w folklorze jest tak mocno związana z letnimi polami.
Ten demon miał kilka nazw. Znana jest jako przypołudnica, żytnia, rżana baba, a także baba o żelaznych zębach. Warto pamiętać, że są to określenia zapisane w wierzeniach ludowych, a nie opisy istoty, którą można potwierdzić. Każda z tych nazw jest śladem tego, jak dawniej mówiono o południcy, o południu i o polu.
Jak działała południca według wierzeń?
Według wierzeń dotyk południcy miał powodować skrajne wyczerpanie, udar słoneczny, ból karku, a nawet obłęd. Były to skutki, które przypisywano spotkaniu z tym demonem, a samo spotkanie uchodziło za coś, czego należy się obawiać.
Najbardziej zagrożony był ten, kto zasnął w południe na miedzy pomiędzy polami. W takiej opowieści południca była postacią groźną, z żelaznymi zębami, w białej szacie i z rozpuszczonymi włosami, która pojawia się dokładnie wtedy, gdy słońce świeci najmocniej. Taki obraz zostawał w pamięci i łatwo było go powtarzać.
W części opisów południca przybierała też postać wiru powietrznego, czyli tumanu kurzu wirującego nad polem, a w ręku niosła kosę, sierp lub nożyce. Zatrzymywała ludzi pracujących na roli, zadawała im trudne pytania albo wciągała ich w rozmowę. Częste letnie wiry powietrzne i udar słoneczny bywają dziś podawane jako możliwe źródła tych opowieści.
Gdzie wierzono w południcę?
Wiara w południcę występowała w północnej części świata słowiańskiego. Znano ją na Łużycach, w Czechach, na Słowacji, w Polsce i na Rusi. Ta lista pokazuje, że południca w folklorze nie była postacią jednej wsi ani jednego kraju, lecz częścią szerszego kręgu wierzeń ludowych. Jednocześnie to właśnie w tradycji polskiej demon południa jest szczególnie mocno zakorzeniony, co widać w różnych nazwach, od przypołudnicy po babę o żelaznych zębach.
Jak odczytuje się południcę dzisiaj?
Jedna z interpretacji widzi w południcy symbol niebezpieczeństw upału i przepracowania. W tym odczytaniu konieczność odpoczynku w południe została zamieniona w zapadającą w pamięć opowieść o zjawie, a historia o demonie miała przypominać, że o tej porze dnia trzeba uważać. Trzeba jednak podkreślić, że to jedna z interpretacji, a nie część samych wierzeń. Wierzenia ludowe mówiły o demonie, a dopiero późniejsze odczytania szukają w nich ukrytego sensu.
Południca we współczesnej kulturze
Postać południcy nie zniknęła wraz ze zmianą stylu życia. Pojawia się współcześnie w kulturze popularnej, między innymi w grach The Witcher z 2007 roku i The Witcher 3: Wild Hunt z 2015 roku. Korzenie tej postaci sięgają jednak dawnych wierzeń ludowych.
Południca w folklorze pozostaje więc jedną z tych opowieści, które łączą porę dnia, letnie pole i lęk przed groźną zjawą.